Trudno w sposób precyzyjny określić sam moment przejścia drzewa z etapu starszego do starego, ponieważ nie zawsze podane powyżej objawy występują jednocześnie i z widocznym nasileniem. Szybkość wejścia danego drzewa w etap starości, w przypadku drzew rosnących na terenach zurbanizowanych, jest w głównej mierze uzależniony od warunków w których funkcjonuje, jak również jego stanu zdrowotnego. Drzewa, które osiągnęły ten etap rozwoju, często traktuje się jako egzemplarze sędziwe,chociaż nie zawsze wskazują na to jego parametry i wiek.
Arborysta (według Wikipedii, czyli wolnej encyklopedii), to specjalista w zakresie arborystyki, zajmujący się opieką nad drzewami, krzewami i pnączami zwykle w krajobrazie kulturowym, od momentu posadzenia do momentu śmierci lub usunięcia drzewa.
Chirurg pielęgniarz drzew oprócz kompetencji aorystycznych w zakresie pielęgnacji ,wymaga dodatkowej wiedzy o celowości i sposobie stosowania zabiegów chirurgicznych na drzewie, łącznie z przewidywaniem skutków tych zabiegów.
Wykonywanie takich zabiegów bez stosownego przeszkolenia i uprawnień w tym zakresie jest jawnym przekroczeniem kompetencji.
Pielęgnacja drzew - (poprawnie: pielęgnowanie drzew) jest to systematycznie wykonywany zespół zabiegów przy samym drzewie i w jego otoczeniu, zmierzających do: a) utrzymania go we właściwym stanie zdrowotnym,
b) poprawienia jego stanu zdrowotnego w przypadku choroby,
c) ograniczenia zagrożeń stwarzanych przez środowisko.
Niepoprawnym jest posługiwanie się pojęciem „konserwacja drzew", ponieważ samo słowo „konserwacja" odnosi się do prac wykonywanych przy sprzęcie, narzędziach i innych elementach nieożywionych.
Zabiegi pielęgnacyjne – pojęcie umowne, określające kompleksowe zabiegi pielęgnacyjne przy drzewie, ze szczególnym zwróceniem uwagi na czynności, poprawiające warunki jego bezpieczeństwa danego egzemplarza drzewa lub ich grupy drzew dla otoczenia. Chirurgia drzew - termin przyjęty z języka angielskiego (tree surgery). Samo pojęcie chirurgia pochodzi od słowa greckiego rękodzielnictwo. W medycynie to sposób leczenia, polegający na operacyjnym wkraczaniu w tkanki organizmu. W przypadku drzew, jest to zabieg polegający na operacyjnej ingerencji człowieka, w celu:
a) spowolnienie procesu rozkładu drewna, (rozszerzania się infekcji)
b) przyspieszenia regeneracji tkanek lub organów drzew
c) wzmocnienia mechanicznego osłabionych części drzewa,
d) zabezpieczeniu uszkodzonych korzeni, np. w wyniku prowadzenie robot ziemnych w strefie ryzyka korzeni,
e) przesadzeniu drzewa (dotyczy egzemplarzy starszych).
Zabiegi chirurgiczne przy drzewach, zaliczane są do prac pielęgnacyjno – zabezpieczających.
Wyjaśnienie. Chirurgia drzew jest jednym z zabiegów wykonywanych w trakcie pielęgnowania drzewa. Zdarza się, że zachodzi konieczność wykonania zbiegu o charakterze inwazyjnym (tu obowiązuje zasada wyboru „mniejszego zła”), mającym na celu przedłużenie życia drzewa posiadającego nieprawidłową konstrukcję lub niedostateczny stan zdrowotny.
Leczenie drzew - to całokształt zabiegów, zmierzających do przywrócenia optymalnej i długofalowej kondycji choremu drzewu.
Chirurg, pielęgniarz drzew – oficjalna nazwa pracownika zajmującego się całokształtem zagadnień związanych z pielęgnowaniem drzew starszych, a w tym, zabiegami chirurgicznymi. Nazwa ta jest zawód, wyszczególnionym w rozporządzeniu MGiP z dnia 08.20.2004 roku w tabeli zawodów pod pozycją 621202 Dz. Urz. nr 265 poz.2644)
Drzewo sędziwe – to egzemplarze drzewa starszego o wyjątkowych cechach i rozmiarach, które jeszcze nie weszły w fazę senilną, czyli przed obumieraniem.
Drzewo weteran – okaz o wyjątkowym pokroju, często o znaczeniu historycznym, symbolicznym, może posiadać niespotykaną, ciekawą konstrukcję. Zdarza się, że egzemplarz taki znajduje się już w fazie senilnej (przedobumieralnej), a nawet obumierania (kladoptozie). Zabiegi pielęgnacyjne na takim etapie cięcia, ograniczone są zazwyczaj do cieć zachowawczych. Dodatkowo, poniżej podano podstawowe pojęcia wyjaśnione w ustawie ochronie przyrody z dnia 16.04.2004 (Dz.U. nr 92 ), dotyczące określenia stanu drzewa powstałego w wyniku działania sil zewnętrznych
Wywrot – drzewo lub krzew wywrócony w wyniku działania czynników naturalnych, wypadku lub katastrofy w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym, lub katastrofy budowlanej.
Złom – drzewo, którego pień uległ złamaniu w wyniku działania czynników naturalnych, wypadku lub katastrofy w ruchu lądowym, wodnym lub powietrznym lub katastrofy budowlanej
Współczynnik albedo ( czytaj albidą) to właściwości odbijania promieni słonecznych od podłoża. Np dla koloru białego wynosi on 50-60, dla szarej kory drzewa 20-30 dla koloru czarnego współczynnik ten wynosi 1-3. (można to utożsamić z procentowym odbiciem promieni cieplnych wysyłanych przez słońce).
2. Pojęcia szczegółowe
Uszkodzenie - to pojęcie bardzo ogólne i mało precyzyjne. Są to wszelkie trwałe zmiany w dotychczasowym stanie budowy drzewa. Do uszkodzeń będzie zaliczane zarówno skaleczenie ostrym nożem tkanki okrywowej (korka, czy skórki), poprzez jej przecięcie, jak również:
- usuniecie lub wyłamanie żywej gałęzi,
- wszelkiego typu ubytki,
- działanie celowe polegające np. na zainstalowaniu w pniu drzewa wiązania sztywnego czy elastycznego przelotowego.
Uszkodzenie nie zawsze musi się wiązać z ingerencją w tkanki żywe drzewa, znajdujące się pod tkankę okrywową. Również do uszkodzeń będzie się zaliczało oderwanie kawałka grubej kory z pnia drzewa, bez naruszenia żywych tkanek (miazgi czy fellogenu). Skaleczenie - to uszkodzenie polegające na przerwaniu ciągłości tkanki okrywowej (korek, naskórek), bez zmian ilościowych (ubytku)
Rana - to miejsce, w którym nastąpiło przerwanie ciągłości tkanki okrywowej drzewa (kora wraz z miazgą), wraz ze zmianami ilościowymi.
Wszystkie rany, w zależności od miejsca ich zlokalizowania w całym układzie fizjologicznym drzewa, można podzielić na rany styczne (podłużne) i poprzeczne. Rana poprzeczna, powstaje w efekcie obcięcia lub wyłamania gałęzi, konaru, pnia lub korzenia.
Rana styczna (podłużna), inaczej ubytek drewna- powstaje w płaszczyźnie pnia lub konaru. Tego typu uszkodzeniom towarzyszą zmiany ilościowe lub ilościowo-jakościowe, Wszystkie ubytki w zależności od głębokości zalegania i czasu powstania , można podzielić na:
- ubytki powierzchniowe - sięgające tylko do drewna czynnego, czyli zamykające się w drewnie bielastym. Na przykład oderwanie kory od drewna.
- ubytki wgłębne, sięgające w głąb drzewa (poza drewno czynne), czyli do drewna twardzielowego.
Rany i ubytki wgłębne oraz powierzchniowe, w zależności od ich wieku (czasu powstania), można podzielić na:
- rany i ubytki świeże, czyli zabezpieczone w tym samym okresie wegetacji, w którym powstały. Tego typu ubytki jeszcze nie wykazują zewnętrznych objawów infekcji w postaci charakterystycznego zsinienia drewna.
- rany i ubytki stare, czyli już ze zmianami jakościowymi (zainfekowane) i ilościowymi (objawy rozkładu drewna)
Ze względu na miejsce zlokalizowania i formę, ubytki można podzielić na: kominowe, rynnowe, tzw. „kieszenie”, oraz wgłębne otwarte i zamknięte i przykorzeniowe. Opis poszczególnych typów ubytków zostanie omówiony w dalszej części książki przy omawianiu tematu ran i ubytków.
Cięcie drzewa, to zabieg polegający na usunięciu z jego korony pędów, gałęzi lub konarów, w celu osiągnięcia określonych zadań. W trakcie wykonywania cięcia mogą być usuwane zarówno gałęzie żywe, jak i martwe. Usunięcie każdej żywej gałęzi wiąże się z zadaniem drzewu rany.
Cięcia drzew w zależności od celu jakiemu mają służyć, można podzielić na pielęgnacyjne i techniczne.
Cięcia pielęgnacyjne - wykonane są w celu:
- poprawienia dotychczasowych warunków funkcjonowania danego drzewa oraz
- umożliwienia drzewu wytworzenie właściwej korony
Z kolei w zależności od potrzeb i celu ich wykonania, cięcia pielęgnacyjne dzielą się na:
- cięcia formujące, które na celu nadanie drzewu odpowiedniej formy, charakterystycznej dla danego gatunku. Cięcie to stosowane jest głównie w szkółkach, czyli na etapie produkcji i dalej kontynuuje się przez pierwsze lata po posadzeniu na miejsce docelowe, w celu stworzenia drzewu warunków do dalszego formowania właściwej korony; - cięcia sanitarne polegające na usunięciu z korony drzewa gałęzi: martwych, ocierających się o siebie, krzyżujących, połamanych i pokaleczonych. Jest to ciecie wykonywane w każdym okresie rozwoju drzewa,
- cięcia korygujące, to cięcie poprawiające konstrukcję już ukształtowanej korony. Taki zabieg często wymaga ponadnormatywnej redukcji korony, którą należy rozłożyć w czasie.
Cięcia techniczne (nieprzyrodnicze), którego zadaniem jest pogodzenie konfliktu jaki powstał między drzewem i tworem człowieka, czyli techniką (np. architektura, linie napowietrzane, ciągi komunikacyjne). Do cięć technicznych kwalifikuje się:
- cięcia prześwietlające (rozluźniające) - mające na celu dopuszczenie do środka korony światła lub zmniejszenie opory dla wiatru.
- strzyżenie korony – nadanie drzewu sztucznej formy dopasowanej do charakteru otoczenia (np. historycznego założenia parkowego). Takie cięcie nie ma nic wspólnego z poprawieniem warunków funkcjonowania drzewa. Strzyżenie ogranicza się tylko do skarcenia lub usuwania pędów i cienkich gałęzi.
Cięcie zachowawcze - wykonywane przy drzewach weteranach, czyli egzemplarzach, które weszły już w fazę kladoptozy czyli obumierania np.. Zabiegi zawyżaj ogranicza się jedynie do usunięcia suszu i zlikwidowania lub ograniczenia do minimum zagrożenia drzewa dla otoczenia.
Fazy rozwoju drzewa: młodociana, dojrzała , senilna , kladoptozy.
- młodociana - etap rozwoju od chwili posadzenia na miejsce docelowe do uformowania w pełni ukształtowanej korony typowej dla danego gatunku. Tę fazę cechuje zdecydowanie największa aktywność merystemu stożka wzrostu (przewaga rozwoju pierwotnego), czyli przyrost na długość.
- dojrzała - etap rozwoju od chwili wykształcenia korony i wejścia w okres zdolności do wydania zdrowego, czyli w pełni wykształconego materiału genetycznego (nasion). Fazę dojrzałą cechuje przewaga przyrostu wtórnego (na grubość) i spowolnieniu przyrostu pierwotnego (na długość). Drzewo w tej fazie posiada zrównoważony bilans energetyczny, a nawet jego nadwyżkę i dobrą kondycję, umożliwiając skuteczną walkę z czynnikami chorobotwórczym;
- senilna. (inaczej przed obumierająca) - to okres stagnacji w rozwoju drzewa, intensywniejszego zrzucania suszu, zdecydowanie słabszego rozwoju nowych pędów i nowego korka ( przyrost wtórny).
- kladoptozy. To faza obumierania drzew. Proces te może trwać nawet kilkanaście lat. Często fazie tej towarzyszy tworzenie licznych reiteratów oraz wyjątkowa nadprodukcja materiału genetycznego, czyli kwiatów, owoców i nasion.
Naturalne wycofanie – faza kladoptozy - to typowe zjawisko polegające na stopniowym, równoczesnym ograniczaniu wielkości zarówno systemu korzeniowego, jak i części nadziemnych drzewa. Postępuje zazwyczaj od wierzchołka. Zaznaczyć przy tym należy, że nie powinno się mylić tego zjawiska z redukcją korony drzewa na skutek np. nagłego obniżeni poziomu wód gruntowych.
Wzmocnienia mechaniczne – wszelkiego typu elementy obce wprowadzane i zastosowane na drzewie w celu, poprawienia jego konstrukcji, nie dopuszczające do powstania nieodwracalnych zmian w budowie. Wszystkie stosowane na drzewach wzmocnienia mechaniczne, można podzielić na: sztywne, elastyczne czyli linowe, podpory i odciągi. Wzmocnienia mechaniczne zaliczanie są do zabiegów chirurgicznych.
3. Budowa zewnętrzna drzewa
Jak wiadomo, drzewa to najwyżej rozwinięte organizmy w świecie roślin. Podstawowymi cechami wyróżniającymi drzewa spośród innych organizmów niżej rozwiniętych są:
- możliwości tworzenia potężnych łodyg,
- właściwości przyrostu na grubość (przyrost wtórny).
Dzięki tym cechom, drzewa wytwarzają potężne korony, są bardzo statyczne i wytrzymałe na niesprzyjające warunki klimatyczne ( m.in. na silne wiatry). Korona drzewa ma za zadanie stworzenie właściwych warunków do prawidłowego funkcjonowania organów rozrodczych.
Omówienie elementów budowy zewnętrznej drzewa jest niezwykle ważna ze względu na jednolitą interpretacje pojęć przydatnych przy sporządzaniu oceny stanu zdrowotnego drzewa.
Ryc. 1 - Schemat ogólnej budowy drzewa, z określeniem parametrów, umożliwiających jego scharakteryzowanie. (a)korona, (b)pień, (c)nabieg korzeniowy, (d)odziomek, (e)pierśnica, (f) system korzeniowy, (g) umowny zasięg korzeni na długość, (h)zasięg korzeni na głębokość, (i) zasięg rzutu korony (średnica korony), (j) karpa lub karpina, po wyjęciu z gruntu, (k) rzut korony, (l) średnica korony
Pniak (pieniek) - to część pozostająca w ziemi po wycięciu drzewa.
Karpa (ry.1j) (karpina)- pniak po wyjęciu na powierzchnię gruntu, z częścią korzeni (po wykarczowaniu).
Szyja korzeniowa (czasami stosowane niepoprawne pojęcie ”pięta korzeniowa”) - miejsce, w którym następuje połączenie pnia z korzeniami.
Korona (ryc. 1a) - to część drzewa, od pierwszego rzędu gałęzi tworzących koronę do jego wierzchołka. W zależności od grubości (średnicy pomierzonej u nasady), wszystkie gałęzie wchodzące w skład korony drzewa, można podzielić na:
pędy - o średnicy do 1 cm, gałęzie cienkie - od 1 do 3 cm, gałęzie grube - od 3,5 do 5 cm, gałęzie bardzo grube - od 5,5 do 10 cm, konary - ponad 10 cm.
Rzut korony drzewa (ryc. 1k) – to powierzchnia gruntu, położona w granicach cienia jego korony w momencie tzw. pionowania słońca.
Średnica korony (ryc. 1l) – odległość między dwoma przeciwległymi krańcami korony drzewa, przechodząca przez jego oś. W przypadku drzew o asymetrycznych koronach, dla właściwego określenia wartości tego parametru, należy podać dwa pomiary, a mianowicie: w miejscu największej i najmniejszej średnicy.
Wysokość drzewa – odległość od jego podstawy do końca najwyżej położonej części korony.
Przewodnik (w odniesieniu do konstrukcji korony drzewa) - to dominująca jedna gałąź lub konar, stanowiący „kręgosłup” budowy drzewa. Często spotyka się formę korony wieloprzewodnikową, kiedy kilka konarów dominuje w konstrukcji korony. Jest to forma niepożądana dla funkcjonowania całego drzewa, ponieważ w wieku dojrzałym, może przyczynić się do rozłamania lub wyłamania jednego z przewodników. Taka sytuacja, to